Home > > Politiek theater: vroeger en nu

Politiek theater: vroeger en nu


Wat is politiek theater? Waar liggen de wortels van politiek theater? Welke relatie bestaat er tegenwoordig tussen theater en politiek? Welke lading dekt de vlag van politiek theater? Het zijn pertinente vragen waar iedere dramaturgie op stuit.

Geen enkele hedendaagse toneelvoorstelling ontsnapt immers aan een of andere vorm van politisering, niet in het minst door de vrijheid van betekenisgeving die een toeschouwer zich kan toe-eigenen. Dat het politiek theater, of toch theater met een politieke boodschap, onder uiteenlopende benamingen en gedaanten bekend staat, hoeft dan ook geen betoog. Er bestaat echter heel wat discussie over de voorwaarden waar een gezelschap of groepering aan moet voldoen om dit label opgeplakt te krijgen.

De meest vanzelfsprekende termen die opduiken bij een reflectie op het begrip 'politiek theater' zijn protest en propaganda. Agitprop, episch theater en uiteraard vormingstheater kunnen we als theatervormen beschouwen die hierop van toepassing zijn.

Agitprop, Episch Theater en Vormingstheater: een terugblik


'Agitprop' staat voor agitatie en propaganda. Communistische groeperingen verspreiden deze vorm van politiek theater in de jaren 20 en 30 van vorige eeuw. Als theatervorm werd 'agitprop' gekenmerkt door straatopvoeringen met liederen en reacties die de marxistisch-leninistische leer bewierookten. Aan de opvoeringen werden weinig of geen artistieke voorschriften gekoppeld.

Een van de belangrijkste voorvechters van het 'episch theater' was uiteraard Bertolt Brecht. Brecht ontleende de term 'episch theater' van Erwin Piscator. Beide regisseurs benadrukten het belang van een reflectie op de scenische handeling. Hoewel Brecht diegene was die het belang van afstandelijkheid in het 'episch theater' naar voren schoof, begreep Piscator met zijn visie een grondige vervoering van het publiek door middel van een totaalspektakel.

Het theater van Brecht was politiek in die mate dat hij zijn publiek uit hun comfortabele positie wilde lichten. Geen vereenzelviging met de held meer, maar verstoring van de illusie. Vervreemding van het vanzelfsprekende zag Brecht als het ideale effect dat aanzette tot reflectie op de maatschappelijke realiteit in tegenstelling tot klassieke emotionele identificatie met de held op scène.

In tegenstelling tot de in 2002 overleden theaterwetenschapper Carlos Tindemans beschouwt een dramaturg als Marianne Van Kerckhoven de term 'vormingstheater' niet zo strikt. Volgens Tindemans hoorden enkel deze gezelschappen tot dit type theater die 'vorming' en 'maatschappelijk engagement' als expliciete doelstelling nastreefden, zoals bijvoorbeeld Internationale Nieuwe Scène. Zolang er een vorm van maatschappijkritiek aanwezig is in de toneelstukken, rekent Van Kerckhoven het gezelschap bij het 'vormingstheater'. Deze vorm van theater grijpt niet zozeer het persoonlijk dan wel de context aan als dramaturgisch vertrekpunt. Maar waar eindigt 'politiek theater' en begint 'vormingstheater'? Misschien kan de omschrijving van Tindemans eerder van toepassing zijn op 'vormingstheater', terwijl Van Kerckhoven met haar benadering tegemoet komt aan wat we onder de noemer 'politiek theater' kunnen plaatsen.

Maar eerder dan te twisten over wat 'politiek theater' nu al dan niet is, kunnen we ons, in het zog van theaterwetenschapper Hans Thies Lehmann, de vraag stellen 'wat theater politiek maakt'. Lehmann gaat hier voorbij aan de intentie van de makers en houdt met deze vraag de focus op de resultaten van de voorstelling. Kan een voorstelling een politieke impact hebben zonder dat daar ook die intentie achter schuilgaat?

Politiek geëngageerd theater in Vlaanderen


In Vlaanderen verschijnen de eerste toneelstukken met een expliciete politieke boodschap van eigen bodem pas in de jaren 60. Onder meer Tone Brulin protesteert in 1960 met De Honden tegen de apartheid in Zuid-Afrika. Het verhaal situeert zich in de context van een slavenhoeve. Aan de hand van een familiedrama stelt Tone Brulin de apartheidspolitiek aan de kaak. Bij de première van dit toneelstuk kwam er heel wat kritiek als zou het sensationeel en zelfs leugenachtig zijn.

Toch bestaat er heel wat discussie over de artistieke waarde van De Honden. Onder meer Carlos Tindemans formuleert scherpe kritiek op het stuk en betwijfelt niet alleen de artistieke, maar ook de politieke waarde: "De artistiek-dramatische waarde werd verstikt door de stem van het hart en hoe sympathiek ik zijn boodschap ook mag vinden, het theater heeft een andere opdracht dan spreekbuis te zijn voor overigens heel eerbare, maar ondramatische emoties."

Lees de volledige, origineel getypte bespreking van Carlos Tindemans online.

Toneel Vandaag en Het Fakkeltheater zijn 2 geëngageerde toneelgezelschappen die vanaf de jaren 60 en 70 theater met een duidelijke politieke boodschap maakten. Ze schuwden het experiment allerminst. Met 'De Schaduw van Gisteren' waarschuwde Het Fakkeltheater in 1959 voor de opkomst van het neonazisme. Het Fakkeltheater volgde langs de ene kant de principes van het 'episch theater' van Brecht en langs de andere kant het existentialisme van Jean-Paul Sartre.

Vanaf de jaren 70 volgen meer theatergezelschappen met politieke aspiraties. Het Trojaanse Paard, Vuile Mong en de Vieze Gasten, Internationale Nieuwe Scene zijn maar enkele geslaagde initiatieven die we hier opsommen. Deze gezelschappen trekken de straat op zoek naar de gewone mens. Ze willen hun wil om de wereld te veranderen tonen. Dat de voorstellingen van deze toneelgezelschappen niet zomaar voor een handvol mensen op een schimmige locatie gespeeld werden, bewijst Mistero Buffo van Internationale Nieuwe Scene. In totaal zagen zo'n 300.000 personen deze voorstelling, 75.000 in Vlaanderen, de rest in het buitenland.

Heb je een opmerking naar aanleiding van dit artikel? Wil je een constructieve toevoeging formuleren? Dan nodigen we je van harte uit om onderstaand reactieformulier te gebruiken. Blijf je graag op de hoogte? Schrijf je dan snel in voor onze nieuwsbrief. Neem je graag de pen ter hand? Schrijf je dan in als gastauteur bij Dramaturgie | Platform.

0 reacties op "Politiek theater: vroeger en nu"

Laat je reactie horen